Trong nhiều thập kỷ, sự an toàn của một công trình gần như đồng nghĩa với khả năng đứng vững: không sụp đổ, không thấm dột, không cháy nổ. Nhưng trước bối cảnh đô thị hóa nhanh, ô nhiễm môi trường tăng và tỷ lệ bệnh lý tâm thần ngày càng cao, định nghĩa này đã trở nên quá hẹp.
Kiến trúc hiện đại đang bước vào một thời kỳ mới, nơi trách nhiệm đạo đức của người làm nghề không chỉ là bảo đảm kết cấu, mà còn phải đảm bảo rằng công trình không làm tổn hại sức khỏe con người, cả thể chất lẫn tinh thần và trong suốt 50 – 100 năm vòng đời sử dụng.
I. AN TOÀN KHÔNG CHỈ LÀ KHÔNG SỤP ĐỔ:
KHI TÒA NHÀ CÓ THỂ GÂY HẠI SỨC KHỎE NGƯỜI DÙNG
1. Vật liệu độc hại, nguy cơ gây ung thư trong chính ngôi nhà
Theo WHO, ô nhiễm không khí trong nhà gây ra 3,2 triệu ca tử vong mỗi năm (2020). Một phần lớn đến từ:
- VOCs từ sơn, keo, nhựa
- Formaldehyde từ ván MDF
- Chất chống cháy halogen trong vật liệu nội thất
Các nghiên cứu của EPA (Mỹ) chỉ ra nồng độ ô nhiễm không khí trong nhà có thể cao gấp 2–5 lần ngoài trời.
Điều này biến ngôi nhà, nơi đáng lẽ là chốn an toàn nhất trở thành nơi gây nguy hại tiềm ẩn.
Kiến trúc sư ngày nay bắt buộc phải xem xét:
- Nguồn gốc vật liệu
- Chứng nhận không độc hại
- Khả năng bay hơi khí VOC theo thời gian
2. Thiết kế thụ động gây béo phì và bệnh lý chuyển hóa
Một công trình đóng vai trò lớn trong hành vi vận động của con người.
Theo nghiên cứu của The Lancet, thiếu vận động góp phần gây ra 4 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu.
Các thiết kế gây “lười vận động” bao gồm:
- Cầu thang bị giấu, buộc người dùng phải đi thang máy
- Hành lang dài, không gian đóng, hạn chế di chuyển
- Không gian sinh hoạt thiếu linh hoạt, không khuyến khích hoạt động thể chất
Ngược lại, theo tiêu chuẩn WELL Building Standard, việc đặt cầu thang ở vị trí trung tâm, mở đẹp, kết hợp ánh sáng tự nhiên, có thể tăng 40% tần suất sử dụng cầu thang, từ đó cải thiện đáng kể sức khỏe tim mạch người dùng.
3. Kiến trúc gây trầm cảm, áp lực vô hình từ ánh sáng và không gian
Thiếu ánh sáng tự nhiên không chỉ gây khó chịu, nó còn gây hại thần kinh.
- WHO: 350 triệu người mắc trầm cảm toàn cầu
- Harvard Health: Thiếu sáng tự nhiên làm rối loạn nhịp sinh học, giảm serotonin, gây stress và rối loạn giấc ngủ.
Những thiết kế gây hại tinh thần:
- Nhà phố bít kín, thiếu giếng trời
- Phòng ngủ không có nắng buổi sáng
- Thiếu “tầm nhìn dài” (long views)
- Không có không gian xã hội hoặc kết nối thiên nhiên
Nghiên cứu của University of Oregon cho thấy nhà có ánh sáng tự nhiên đầy đủ giúp giảm 53% vi khuẩn gây bệnh so với nhà tối.
II. TƯ DUY VÒNG ĐỜI 50 – 100 NĂM:
TRÁCH NHIỆM ĐẠO ĐỨC CỦA KIẾN TRÚC SƯ*
Nếu cách đây 20 năm, kiến trúc sư chỉ chịu trách nhiệm đến ngày bàn giao, thì bây giờ họ chịu trách nhiệm với toàn bộ vòng đời công trình.
Kiến trúc sư cần trả lời 5 câu hỏi đạo đức lớn:
1. Công trình có gây bệnh?
- Có phát thải VOC lâu dài không?
- Có gây stress vì bí bách, ồn, sáng yếu?
2. Công trình có hỗ trợ sức khỏe?
- Có nắng buổi sáng?
- Cây xanh & thông gió tự nhiên?
- Nhiều cơ hội vận động?
3. Công trình có ảnh hưởng đến thế hệ sau?
- Vật liệu có dễ tái chế?
- Có gây ô nhiễm khi tháo dỡ?
4. Công trình có giảm áp lực cho hệ sinh thái?
- Giảm điện năng thừa?
- Giảm bê tông hóa?
5. Công trình có duy trì sự cân bằng tinh thần cho người dùng?
- Có không gian cho kết nối xã hội?
- Có góc thư giãn, thiền, sân trong?
III. VÍ DỤ THỰC TIỄN
Ở Việt Nam
Nhiều công trình mới áp dụng tư duy này:
-
Nhà phố xanh với mặt tiền thông gió
-
Bệnh viện hướng đến mô hình “healing architecture”
-
Chung cư chú trọng ánh sáng và thông gió chéo
Các giải pháp như giếng trời, mái xanh, vật liệu không VOC, không gian cộng đồng… đang dần trở thành chuẩn mực đạo đức thay vì tùy chọn.
KẾT LUẬN
“AN TOÀN” TRONG KIẾN TRÚC GIỜ ĐÂY LÀ SỨC KHỎE, KHÔNG CHỈ LÀ KẾT CẤU**
Một công trình xanh, đủ sáng, vật liệu sạch, tăng vận động, hỗ trợ tinh thần, đó là công trình an toàn thực sự.
Trong bối cảnh khí hậu và sức khỏe tâm thần ngày càng phức tạp, kiến trúc sư phải trở thành người:
- Bảo vệ tương lai
- Tôn trọng vòng đời công trình
- Đặt sức khỏe con người làm trung tâm
Kiến trúc không chỉ tạo ra nơi ở.
Kiến trúc đúng nghĩa, tạo ra chất lượng cuộc sống cho nhiều thế hệ.
